Orqaga

Ularga sizning sadaqangiz kerak emas, haqlarini bering!

23 Dekabr, 2024
Bo‘lim: Mutaxassis, OAVda maqola

Tasvir: Eldos Fazilbekov / Gazeta.uz

Illyustratsiyaga tifloizoh: Rasmda nogironlar aravachasida o‘zbek milliy cholg‘u asboblari: karnay, surnay va doira chalayotgan uchta sozandaga qarab turgan odam tasvirlangan. Musiqachilar xuddi sahna yoki platformada yuqoriga ko’tariladigan zinapoyalarda turishadi. Ko’katlar bilan to’ldirilgan gulzorli ustunlar yon tomonlardagi bo’shliqni bezatadi. Tasvirning umumiy rang ohangi ko’k palitrada saqlanib, orzu va xotirjamlik muhitini yaratadi. Orqa fonda bulutlar va osmon ko’rinadi.

O‘zbekistonda Xalqaro nogironlar kuni navbatdagi xayriya bayramiga aylandi. Bu kunni shunday nishonlashimiz kerakmi? Davlat idoralari va boshqa tashkilotlar tomonidan qanday tadbirlar o‘tkazilayotgani, ommaviy axborot vositalarida sana qanday yoritilayotganini o‘rgandim, imkoniyati cheklangan faollarning fikrini so‘radim.

O‘zbekistonda har yili 3-dekabr Xalqaro nogironlar kuni mehr va muruvvat bayrami sifatida nishonlanadi. Shu kuni bayram dasturxonlari yozilib, o‘nlab kishilar uchun qozonlarda palov pishirilib, imkoniyati cheklangan bolalar va kattalarga sovg‘alar tarqatilmoqda. Ko’pchilik, shuningdek, nogironligi bo’lgan bolalari yoki qariyalari bor oilalarga oziq-ovqat paketlarini tarqatadi.

Har doimgidek jamiyatimiz yana bir xalqaro kunni haqiqiy “to’y”ga aylantirdi. Biroq, ular bu kunning mohiyati haqida o’ylashganmi? Nima uchun bu kun joriy etildi? Bu hatto bayrammi? Insonni nogironligi bilan tabriklash to’g’rimi?

30-noyabrdan 30-dekabrga qadar “Mehr-muruvvat oyligi” (mehr-muruvvat oyligi)ni o‘tkazish amaliyoti davlat idoralari orasida ham keng tarqaldi. 1-noyabr holatiga koʻra, Milliy ijtimoiy himoya agentligining rasmiy maʼlumotlariga koʻra, Oʻzbekistonda nogironligi boʻlganlarning umumiy soni 1 013 995 nafarga yetdi. Bu ko‘rsatkich har oy o‘sib bormoqda – asosan agentlikning nogironlarni faol sertifikatlash va ularni statistik ma’lumotlar sifatida ro‘yxatga olish harakatlari tufayli.

Bu bayrammi? Va bayram qilish uchun biror narsa bormi?

Umuman olganda, davlat idoralari mavzuga standart yondashadi va shablonga amal qiladilar: “Bayramga ko‘rishda nuqsoni bo‘lgan va imkoniyati cheklangan shaxslar taklif etildi. Imkoniyati cheklangan insonlar qalbini shodlik qilish maqsadida ular uchun bayram dasturxoni yozilib, ko‘rgazmali chiqishlar tashkil etildi. San’atkorlarning kuy-qo‘shiqlari ko‘nglini yanada ko‘tardi”.

Afsuski, nogironlarning huquq va manfaatlarini himoya qilish uchun mo’ljallangan ko’plab tashkilotlar ushbu naqshga amal qilmoqda. Ko‘zi ojizlar jamiyati, Karlar jamiyati, Nogironlar jamiyati kabi respublika tashkilotlari tomonidan ham xayriya aksiyalari va tadbirlari tashkil etilib, sovg‘alar, oziq-ovqat paketlari tarqatilmoqda. Bayramga tayyorgarlik ko’rishda ushbu tashkilotlarning agentlari deb ataladigan shaxslar yirik kompaniyalarga borib, dasturxonlarni bezash va sovg’alarni tarqatish uchun tom ma’noda homiylik olishadi.

Shu bilan birga, ular o‘z faoliyatida 2021-yilda O‘zbekiston tomonidan ratifikatsiya qilingan Nogironlarning huquqlari to‘g‘risidagi konventsiyani kamdan-kam tilga olishadi.

Nogironlik boʻyicha ijtimoiy va inson huquqlari boʻyicha yondashuvlarni ilgari suruvchi konventsiya qabul qilinganiga qaramay, Oʻzbekistonda xayriya va tibbiy modellar hali ham keng qoʻllanilib kelinmoqda. Biroq, nogironlikning xayriya modeli ijtimoiy izolyatsiya va nogironlarning jamiyat hayotiga kiritilmasligi ko’rinishidagi halokatli oqibatlarga olib keladi, bu nafaqat yiliga bir marta, balki butun yil davomida.

Nogironlar tashkilotining ko’plab vakillari bu kunni boshqa bayramga aylantirishni xohlamaydilar.

«Ular bu kundan bayram qilishlari meni g’azablantiradi. Ular dasturxon yozadilar, kontsertlar uyushtiradilar va hokazo. Shu kuni nogironlar huquqlarini himoya qilish borasidagi yutuqlarimizni namoyish etsak yaxshi bo‘lardi, – deydi “Opa-singillar” nogiron ayollar jamoat birlashmasi rahbari Natalya Plotnikova. ” (“Opa-singillar”).

“3-dekabr umuman bayram emas. Ko’pchilik buni bayram deb ataydi va «3 dekabr nogironlar bayrami» deyishadi. Nogironlikni nishonlashimiz kerakmi? Nega bunday kun bo’lishi kerak? Masalan, menga yoqmaydi, agar shunday kun bo’lmasa yaxshi bo’lardi. Ha, bu so‘zni eshitsam, ich-ichimdan nimadir kichrayib, o‘ylayman: nogiron bo‘lganimiz uchun shu kunni nishonlayapmizmi yoki bu bizga qandaydir tayanch bo‘lishi kerakmi? Men hali ham bu savolga javob izlayapman, – deydi jismoniy imkoniyati cheklangan faol.

Qaramlik va passivlikning kuchayishi

Kimdir menga xayr-ehson qilish yaxshi, odamlar nogironlarga yordam berishni xohlashlariga e’tiroz bildirishi mumkin – buning nimasi yomon? Ammo agar siz ushbu mavzuga kirsangiz, sof xayriya yondashuvining, ayniqsa nogironlarga yordam berish kontekstida bir nechta salbiy tomonlari borligi ayon bo’ladi. Oziq-ovqat va sovg’alar ko’rinishidagi bir martalik tarqatma materiallar nogironlar o’rtasida qaramlik tuyg’usini kuchaytiradi, ularning mustaqil ishlash va yashashga bo’lgan qiziqishini kamaytiradi.

Ularni passiv oluvchilar va xayriya ob’ektlariga aylantirib, biz fojiali vaziyatlarda mustaqil yashay olmaydigan baxtsiz odamlar haqida salbiy stereotipni shakllantirishga hissa qo’shamiz . Ko’pincha, xayriya yordami har doim ham haqiqatan ham zarur bo’lgan joyga yo’naltirilmaydi. Bundan tashqari, bunday resurslarni taqsimlash ko’pincha shaffoflik va korruptsiya bilan bog’liq bo’lib, bu umumiy samaradorlikni pasaytiradi.

Shuningdek, 3 dekabrga bag’ishlangan tadbirlarda nogironligi bo’lgan shaxslarni qamrab olishga tizimli yondashish yo’qligini ham ta’kidlash lozim. Bunday xayriya ko’pincha bir martalik chora bo’lib, jamiyatdagi tub muammolarni hal qilmaydi, ya’ni to’siqsiz muhitni yaratish, inklyuziv ta’limni rivojlantirish, inklyuziv bandlikni qo’llab-quvvatlash, nogironlik asosida kamsitishlarga qarshi kurash va hokazo.

“Bayram qilish o‘rniga, nogironlarni bir davraga to‘plab, ularning huquqlarini o‘rgatsangiz bo‘ladi, chunki bu ancha foydali. Masalan, ular uchun qonunlardagi huquqlari bo’yicha treninglar va seminarlar o’tkazish, shuningdek, nogironlar uchun ham, butun jamiyat uchun ijtimoiy modelning mohiyati nimada ekanligini tushuntirish. Bunday muhokamalarni tashkil qilish mumkinmi? Hech qanday bayramsiz, – deydi nogiron qiz.

Darhaqiqat, ko’plab nogironlar o’z huquqlaridan hanuzgacha xabardor emaslar. Ular “Nogironlarning huquqlari to‘g‘risida”gi qonun, BMTning Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konventsiyasi va boshqa qonun hujjatlarining mavjudligi haqida bilishmaydi. Ko’pchilik aloqa to’siqlari tufayli professional yuridik yordam olish qiyin. Masalan, kar va eshitmaydiganlar surdo-tarjimonlarning foydalanish imkoniyati yo‘qligi va cheklovlari tufayli o‘z huquqlarini sudda o‘z vaqtida himoya qila olmaydi.

«Bu kunni alohida ta’kidlash kerak, ammo nishonlash mutlaqo to’g’ri emas. Agar ular haqiqatan ham kontsert yoki spektakl berishni xohlasalar, bu inklyuziv bo’lishi kerak, ya’ni nogironlar va nogironlar birgalikda bir-birini qo’llab-quvvatlashlari kerak. Davra suhbatida infratuzilmaning qulayligi, ta’lim va bandlik sohasidagi dolzarb muammolarni muhokama qilish maqsadga muvofiq bo‘lardi. Yoki variant sifatida shu kunga bag‘ishlangan konsert dasturlarini o‘tkazing va yig‘ilgan mablag‘ni nogironlar uchun maqsadli ishlating”, — deydi autizmli bolaning onasi, “Sharoit plyus” nogironlar jamoat birlashmasi boshqaruvi a’zosi Vasilya Qodirova. Odamlar.

Inklyuziv ta’lim olish imkoniyatini bering

O‘zbekistonda ro‘yxatga olingan milliondan ortiq nogironlarning 173 305 nafari 18 yoshgacha bo‘lgan imkoniyati cheklangan bolalardir . Afsuski, ko’plab nogiron bolalar, ayniqsa jismoniy va tayanch-harakat tizimida nuqsonlari bo’lgan bolalar «uyda ta’lim» deb ataladi.

“Maktab o‘qituvchisi bo‘lib ishlaganimda maktab direktorlarining o‘zlari uyda o‘qiydigan bolalar uchun pul yig‘ib, sovg‘a-salom olib, olib kelishganiga tez-tez guvoh bo‘lganman. Mahallada shunday kunlarda makaron, un, sariyog‘ olib kelib: “Bugun bayramingiz, shuning uchun siznikiga keldik”, deyishardi. Hokimlik sovg‘alar va oziq-ovqatlarni taqdim etish jarayonidan fotoreportaj talab qilib, buni kuzatib bordi, – deydi ko‘rish imkoniyati cheklangan ayol.

Albatta, tengdoshlaridan alohida ta’lim olayotgan bolalar bunday bir martalik tashrif va sovg‘alardan xursand bo‘lishadi. Ammo ular juda yoshligidanoq jamiyatdan ijtimoiy ajratilgan holda o‘sib ulg‘aydilar va uyda olayotgan ta’lim sifatiga jiddiy shubhalar paydo bo‘ladi. Mutasaddilar va mahallalar vakillari umumta’lim maktablarida inklyuziv ta’limni targ‘ib qilish o‘rniga faqat bir martalik tashriflar va fotoreportajlar bilan cheklanmoqda.

Inklyuziv bandlikni rag‘batlantirish

2023-yildan boshlab, 3-dekabr kuni bandlik va kambag‘allikni qisqartirish vazirligi tomonidan nogironligi bo‘lgan shaxslar hayotini yaxshilashga qaratilgan eng yaxshi ijtimoiy loyihalarni rag‘batlantirish maqsadida “Eng yaxshi ish beruvchi” respublika tanlovi o‘tkazilishi boshlandi. Ushbu tadbirda nogironlarning o‘zlari emas, balki nogironlarning mehnat huquqlaridan yaxshi xabardor bo‘lgan va ularni ishga olish orqali o‘z korxonalaridagi sharoitlarni moslashtirgan ish beruvchilarga mukofotlar berildi.

“Menimcha, bu 3-dekabrga qadar oʻtkazilishi kerak boʻlgan tadbirning namunasi boʻldi. Bu masalaga barcha davlat tashkilotlari birdek yondashsa, to‘g‘riroq bo‘lardi, deb o‘ylayman. Sovg’a berishdan ko’ra, jamiyatimizda ularning hech bo’lmaganda bitta huquqi amalga oshishini ta’minlash yaxshiroqdir. Bu, menimcha, ancha foydali bo’ladi, – deydi nogironlarni inklyuziv bandligini ta’minlash bo’yicha Ish Plus loyihasi koordinatori Zilola Toshpo’latova.

Yagona jihati shundaki, men ochiq mehnat bozorida nogironligi bo‘lgan shaxslarni ish bilan ta’minlashni rag‘batlantirish maqsadida Bandlik va qashshoqlikni qisqartirish vazirligi tanlovini “Eng inklyuziv ish beruvchi” deb qayta nomlagan bo‘lardim. 2023 va 2024- yillarda o‘tkazilgan tanlovlarda asosan karlar jamiyati, Nogironlar jamiyati va O‘zbekiston Ko‘zi ojizlar jamiyatiga qarashli ixtisoslashtirilgan o‘quv-ishlab chiqarish korxonalari direktorlari taqdirlandi.

Bunday ixtisoslashtirilgan korxonalar inklyuzivlikni rag’batlantirishdan ko’ra, nogironlarni yopiq ustaxonalarda yanada ajratishga olib keladi, ularning tanlovini faqat og’ir va endi daromad keltirmaydigan kam ish haqi bilan qo’l mehnati bilan cheklaydi. Buning o‘rniga ish beruvchilarning ochiq mehnat bozoriga munosabatini o‘zgartirish, ularni nogironlarni ishga olishga undash kerak.

Bu kunni qanday nishonlash kerak?

3 dekabr oddiy bayram emas. Ushbu kunni nogironlikka inson huquqlariga yondashuv nuqtai nazaridan nishonlashda nafaqat bayramona xayriya tadbirlarini o’tkazish, balki nogironlarning huquq va imkoniyatlarini targ’ib qilishga e’tibor qaratish lozim.

“Ular nogironlar kunini bayram deb bilishadi, lekin nega ularni tabriklashimiz kerak? Agar qulay, to’siqsiz muhitni ta’minlash bo’yicha ijtimoiy loyihalar amalga oshirilsa, nogironlarni ish bilan ta’minlashga ko’maklashish ham jalb etilsa yaxshi bo’ladi. Ularning imkoniyatlari cheklanmagani va fuqarolik jamiyatida ham faol ishtirok eta olishini tan olish kerak”, – deydi ko’ngilli.

Favqulodda operatsiyalar va boshqa favqulodda gumanitar maqsadlar uchun mablag’ to’plash uchun xayriya tadbirlari va tadbirlari zarur. Biroq, nogironlarga sof xayriya munosabati nogironlarni inklyuziv qilish va ijtimoiy himoya qilish sohasidagi to’plangan tizimli muammolarni hal qilmaydi. Bu kunni nogironlikning ijtimoiy modeli nuqtai nazaridan qanday nishonlash mumkinligi haqida ba’zi fikrlar.

  • Ma’rifiy tadbirlar: nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari, mavjud to‘siqlar va ularni hal etish yo‘llari to‘g‘risida keng jamoatchilikni xabardor qilish maqsadida nogiron mutaxassislar va ularning jamoat tashkilotlari vakillari ishtirokida treninglar, seminarlar, ma’ruzalar o‘tkazish.
  • Shahar infratuzilmasini nogironlar uchun qulayroq qilish uchun yaxshilash bo’yicha ko’ngillilar faoliyatini o’tkazish .
  • Nogironligi bo‘lgan shaxslar va ular tashkilotlarining mutasaddi rahbarlar, deputatlar, mahalla qo‘mitalari vakillari bilan uchrashuvlarini tashkil etish , nogironlarning muammolarini muhokama qilish va aniq yechimlar taklif etish. Bunday uchrashuvlarda davlat idoralari vakillari nogironlar huquqlarini ta’minlash borasida amalga oshirilgan ishlar yuzasidan keng jamoatchilikka hisobot berishlari, yangi yil rejalarini birgalikda muhokama qilishlari mumkin edi.
  • Ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlarda targ‘ibot ishlari: maqolalar yozish, qisqa metrajli filmlar va videolar suratga olish, nogironlar haqida hikoya qilish uchun jurnalistlar va mashhur bloggerlar ishtirokida ommaviy kampaniyani ishlab chiqish, ular kundalik hayotda duch keladigan to‘siqlarga e’tibor qaratish.

Shuni unutmasligimiz kerakki, bunday tadbirlarni rejalashtirishda nogironlarning turli guruhlari ehtiyojlari va manfaatlarini hisobga olish kerak. Masalan, tadbirlar qulay joylarda o’tkazilishi, o’zbek imo-ishora tiliga tarjimasi va boshqa qulay sharoitlarni ta’minlashi kerak. Bunday tadbirlarni rejalashtirish va o‘tkazishda “Ularsiz ular haqida hech narsa yo‘q” tamoyiliga amal qilgan holda, nogironlarning o‘zlarini, ularning huquq va manfaatlarini ifodalovchi tashkilotlarni jalb qilish zarur.

Bu yilgi Xalqaro nogironlar kunining mavzusi “Inklyuziv va barqaror kelajak uchun nogironlarning yetakchiligini kuchaytirish” dir . Bu kun nogironlar hamma uchun yanada inklyuziv va barqaror dunyoni yaratishda muhim rol o’ynashini tan oladi. Shuningdek, nogironlarning hayotiga ta’sir qiluvchi qarorlar qabul qilish jarayonlarida ishtirok etish muhimligini ta’kidlaydi.

Ayrim nogironlar, nogiron bolalarning onalari va ko‘ngillilarning fikrlari shuni ko‘rsatadiki, ularga “bayram” kerak emas, ularga BMTning “Nogironlar huquqlari to‘g‘risida”gi konventsiyasini amalga oshirish orqali teng huquq va imkoniyatlar zarur. O‘zbekiston 2021-yilda ushbu Konventsiyani ratifikatsiya qilgan va davlat idoralari nogironlar huquqlarini hayotning barcha sohalarida amalga oshirish majburiyatini olgan.

Biz barchani ushbu muhim kundan keyin ham har bir kishi uchun inklyuziv va barqaror kelajak yaratish uchun nogironlar va ularning vakillik tashkilotlari bilan har kuni ishlashga chorlaymiz.

Muallifning fikrlari tahririyatning yoki ushbu maqolada ko’rsatilgan boshqa tashkilotlarning fikrlarini aks ettirmasligi mumkin.

Rulon “Gazeta.uz”da 2024-yil 19-dekabrda eʼlon qilingan .