{"id":787,"date":"2019-10-15T00:30:00","date_gmt":"2019-10-14T21:30:00","guid":{"rendered":"https:\/\/dilmurad.sharoitplus.uz\/?p=787"},"modified":"2024-03-10T00:34:49","modified_gmt":"2024-03-09T21:34:49","slug":"farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/mutaxassis\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\/","title":{"rendered":"\u00abFarzandlarimiz \u201eaqlan zaif\u201c emas, balki noyob bolalardir!\u00bb"},"content":{"rendered":"\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Inklyuziv ta\u2019lim nima sababdan amaldorlar tilida yangraydigan urfdagi ta\u2019rif sifatida qolib ketmoqda? Dilmurod Yusupov farzandlari ta\u2019lim olishda qiynalayotgan ota-onalar bilan ularning rivojlanishidagi to\u2018siqlar to\u2018g\u2018risida suhbatlashdi.<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sentyabr oyi boshida autizmi bor bolaning onasi uning qizi tahsil olayotgan Toshkentdagi 25-sonli imkoniyati cheklangan bolalar uchun ixtisoslashtirilgan maktabda nima sababdan chet tili, informatika va&nbsp;boshqa fanlar o\u2018qitilmasligi haqidagi murojaat bilan Xalq ta\u2019limi vazirligi (XTV) qabulida bo\u2018ldi. Yanada aniqrog\u2018i, maxsus maktab sertifikati bilan ta\u2019lim pillapoyalari bo\u2018ylab yuqori ilgarilashning imkoni yo\u2018q.<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\">\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00abAutizmi bor voyaga yetayotgan bollarimizga kasb o\u2018rganish yo\u2018nalishlari yo\u2018q. Maktabni bitirgach to\u2018rt devor ichida, qamoqday kun kechirishadi. Ota-onalar shuncha yil kurashib, ijtimoiy yordam ololmagandan keyin umidsizlikka tushib qolishgan.&nbsp;<strong>Kollej va&nbsp;institutlarga kirish imkoni yo\u2018q.<\/strong>&nbsp;Chunki attestat qolgan maktablardan ajralib turadi\u00bb,&nbsp;\u2014 deya o\u2018z tajribalarini&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/farkhad.artikbayev\/posts\/2982366265171093\">o\u2018rtoqlashdi<\/a>&nbsp;autizmi bor bolalardan birining otasi Farhod Ortiqboyev.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.gazeta.uz\/media\/img\/2019\/10\/DlXELy15708540411202_b.jpg\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Nutqida nuqsoni bo\u2018lgan bolalar uchun 25-sonli ixtisoslashtirilgan (yordamchi) maktabni tugatganini tasdiqlovchi sertifikatga ilova. O\u2018z nomini oshkor qilishni istamagan ota-onaning fotosurati.<\/em><\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\">\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00abModomiki ular maktabda rus va o\u2018zbek tillarini o\u2018rganishar ekan, demakki ular chet tillarini ham o\u2018rganishlari mumkin, shunday emasmi? \u2014&nbsp;deb so\u2018raydi anonim qolishni istagan autizmli bolaning onasi. \u2014&nbsp;Nima uchun ixtisoslashtirilgan maktablar dasturida davlat asoslari va huquq bor, lekin, masalan, informatika yo\u2018q? Nima uchun kimyo va&nbsp;fizikaning umumiy tushunchalari yo\u2018q? Bizning bolalarimiz suv yoki gaz tarkibini, kimyoviy elementlarni yoki Nyuton qonunini bilmasliklari kerakmi?! Nega maktabda logopediya darslari faqat 5 yoki 7-sinfgacha bor va yuqori sinflarda ular mutlaqo yo\u2018q, axir rivojlanishda va&nbsp;nutqida nuqsonlari bo\u2018lgan bolalar bunga muhtoj-ku? Nega psixologlar munosib faoliyat ko\u2018rsatmaydi?\u00bb<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Onaning aytishicha, XTVning murojaatlar bilan ishlash bo\u2018limida uning ushbu savollariga&nbsp;<strong>farzandining \u00abaqli zaif\u00bb ekani hamda bunday bolalarda faqatgina o\u2018ziga o\u2018zi xizmat ko\u2018rsatish bo\u2018yicha boshlang\u2018ich ko\u2018nikmalarini rivojlantirish<\/strong>&nbsp;va&nbsp;ularning qandaydir mehnat faoliyati bilan (oshpazlik, sartaroshlik, tikuvchilik, duradgorlik kabi) shug\u2018ullanishlariga imkon berish, shu yo\u2018l bilan ularni hayotga moslashtirish (<strong>ularning imkoniyatlarini inobatga olmagan holda, chunki ko\u2018plab bolalar ko\u2018rish va&nbsp;mayda qo\u2018l motorikasi buzilishlariga ega<\/strong>) mumkin, deya javob berildi. XTV vakilining fikricha, bunday bolalarni na&nbsp;chet tili, na&nbsp;kompyuter savodxonligi va&nbsp;na&nbsp;rivojlanishida nuqsonlari bo\u2018lgan bolalar uchun tasdiqlangan o\u2018quv dasturidan tashqaridagi boshqa fanlarga o\u2018qitib bo\u2018lmaydi.<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\">\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00abMening oliy ma\u2019lumotim bor-yo\u2018qligini so\u2018rar ekan, bo\u2018lim boshlig\u2018i menga past nazar bilan qaradi va&nbsp;mening na&nbsp;defektologik, na&nbsp;pedagogik ma\u2019lumotim yo\u2018qligiga, shuningdek bu&nbsp;mavzuni tegishli malakasiz muhokama qilish huquqiga ega emasligimga ishora qilgan holda shunday dedi: bu&nbsp;yerda men siz bilan shunchaki oliy ma\u2019lumotga ega bo\u2018lganingiz uchun suhbatlashayapman. Bunga mening faqatgina bolaning onasi ekanimni, uni o\u2018zim shunday tuqqanimni qo\u2018shib o\u2018tdi\u2026 Demak, ertaga mening bolam XTVga maktab tomonidan berilgan attestat bilan kelsa, unga: oliy ma\u2019lumotli bo\u2018lmaganing uchun sen bilan gaplashmayman, deyishadi\u2026&nbsp;<strong>Nima uchun farzandlarimiz kamsitilmoqda, kelajakda ularni qanday himoya qilishimiz kerak<\/strong>?\u00bb&nbsp;\u2014 deydi autizmi bor qizning onasi tushkunlikka tushgan holda.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Vazirlik mutasaddi xodimi qizning onasiga xohlagan joyiga shikoyat qilishini mumkinligini qo\u2018shimcha qilib o\u2018tadi. O\u2018sha kuni ona o\u2018z hissiyotlarini jilovlab, vazirlik binosini ko\u2018zda yoshi bilan tark etadi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Alohida ta\u2019lim ehtiyojlariga ega bo\u2018lgan bolalarning ota-onalari mansabdor shaxslarning bunday axloqsiz muomalalariga duch kelib turgan bir paytda, qanday inklyuziya va&nbsp;teng imkoniyatlar, jamiyatdagi qanday tolerantlik haqida so\u2018z borishi mumkin?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Jamiyatimizda haligacha tez-tez \u00abaqlan zaif\u00bb, \u00abrivojlanishning kechikishi\/qolishi\u00bb yoki \u00abjismoniy\/aqliy rivojlanishdan og\u2018ish\u00bb kabi iboralariga murojaat qilinadi. Biroq bu&nbsp;iboralar xato edi va&nbsp;noto\u2018g\u2018riligicha qolmoqda. Eng yomoni, ular nogironligi bo\u2018lgan bolalar va&nbsp;ularning ota-onalari uchun kamsituvchi iboralardir.<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\">\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00abAmaldor mendagi farzandlarimizga bo\u2018lgan, bolalarimizga yordam bera olishimizga bo\u2018lgan va&nbsp;ularning uddalay olishlariga bo\u2018lgan&nbsp;<strong>ishonchimni sovuqqonlik bilan o\u2018ldirgan vaqtda nimalarni his etganimni so\u2018z bilan ifoda eta olmayman<\/strong>\u2026\u00bb&nbsp;\u2014 deya davom etadi autizmi bor qizning onasi.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Uning qizini sport to\u2018garagi, basseyn, xoreografiya bilim yurti, musiqa maktabi, xususiy ingliz tili o\u2018quv markaziga joylashtirish uchun qilgan barcha sa\u2019y-harakatlari behuda ketmoqda. U har safar \u00abnoodatiy farzandi\u00bb borligini va&nbsp;unga alohida e\u2019tibor lozimligini tushuntirishga majbur bo\u2018ladi. Avvaliga qizni qabul qilishadi, biroq keyin barchasi muloyimlik bilan voz kechib, buni qizining yoshi yoki boshqa har qanday sabab bilan izohlashadi&nbsp;\u2014 nima qilib bo\u2018lsa ham rivojlanishda o\u2018ziga xosligi bo\u2018lgan qizdan qutilishga intilishadi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Uning so\u2018zlariga ko\u2018ra, 25-sonli ixtisoslashtirilgan maktabda prezidentning yoshlarni madaniyat, san\u2019at, jismoniy tarbiya va&nbsp;sportga keng jalb etish, yoshlarda axborot texnologiyalaridan foydalanish ko\u2018nikmalarini shakllantirish, yurtimiz yoshlari o\u2018rtasida kitobxonlikni targ\u2018ib qilish, xotin-qizlar bandligini oshirish bo\u2018yicha&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.gazeta.uz\/uz\/2019\/04\/03\/5-tashabbus\/\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">besh tashabbusi<\/a>&nbsp;haqidagi banner ilib qo\u2018yilgan. Ixtisoslashtirilgan maktabda mazkur tashabbusni muhokama qilish maqsadida ota-onalar majlisi tashkil etilgan, biroq ko\u2018rinib turibdiki, bular \u00abaqlan zaif\u00bb bolalarga taalluqli emas.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Individual yondashuvning yo\u2018qligi<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Yaqinda bo\u2018lib o\u2018tgan ta\u2019lim sohasi ekspertlari va&nbsp;vakillari uchrashuvida YUNISEFning O\u2018zbekistondagi ta\u2019lim seksiyasi rahbari Dipa Shankar mamlakatda ta\u2019lim sifatini ta\u2019minlash jarayoni&nbsp;<strong>tizimli yondashuv va&nbsp;bola ehtiyojlarini hisobga olish<\/strong>ga&nbsp;tayanishi kerakligini&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.unicef.org\/uzbekistan\/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D1%8B\/%D0%BA%D0%B0%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B2-%D1%83%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5\">ta\u2019kidlagan<\/a>&nbsp;edi. Holatidan qat\u2019iy nazar, har bir bolaning ojiz va&nbsp;kuchli tomonlari borligini tan olish lozim. Bolalar maktabga qabul qilinayotganda va&nbsp;ular o\u2018qiyotgan vaqtda kuchli tomonlariga e\u2019tibor qaratilayaptimi&nbsp;\u2014 bu&nbsp;masala ochiqligicha hamda XTV vakillariga murojaatligicha qolmoqda.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tan olish zarurki, ixtisoslashgan maktablarda ta\u2019lim olishda yanada ko\u2018proq qiynalayotgan bolalar bor. Albatta, rivojlanishda o\u2018ziga xosligi bo\u2018lgan barcha bolalar ham xorijiy tillarni o\u2018zlashtira olmasliklari mumkin, biroq intellektual qobiliyatlaridan kelib chiqqan holda ta\u2019lim dasturiga qo\u2018shimcha (fakultativ sifatida emas) fanlar kiritish imkoni mavjudga o\u2018xshaydi. Har bir bola o\u2018qish huquqiga ega va&nbsp;barchasini bir elakdan&nbsp;\u2014 cheklangan miqdordagi fanlarga ega soddalashtirilgan va&nbsp;standart davlat dasturi orqali \u00abelash\u00bb emas, balki har bir bolaning imkoniyatlaridan kelib chiqishi zarur.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00abBiz XXI asrda&nbsp;\u2014 IT-texnologiyalar juda rivojlangan va&nbsp;<strong>bolaning \u201eaqlan zaif\u201c yoki boshqa qandaydir bir rivojlanishdagi o\u2018ziga xosliklarini muhokama qilish emas, balki unga ko\u2018proq narsalarni berish va&nbsp;kuchli tomonlarini rivojlantirish imkoniyatlari mavjud bo\u2018lgan \u0434\u0430\u0432\u0440<\/strong>\u0434\u0430&nbsp;yashamoqdamiz. Ba\u2019zida hatto \u201eoddiy\u201c odamlar nimadir qila oladi, nimanidir qila olmaydi. Bolaning imkoniyatlaridan kelib chiqish kerak!\u00bb&nbsp;\u2014 deb hisoblaydi rivojlanishda o\u2018ziga xosligi bo\u2018lgan bolaning onasi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Ota-ona&nbsp;\u2014 o\u2018z farzandining eksperti<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00ab<strong>Biz ota-onalar sifatida farzandlarimizni&nbsp;\u2014 ularning kuchli va&nbsp;zaif tomonlarini yaxshi bilamiz. Biroq hech kim bizning fikrimizni so\u2018ramaydi<\/strong>. Hech kim bizga bolalarimiz uchun ishlab chiqilgan rejalar va o\u2018quv dasturlarini ko\u2018rsatmaydi. Yetarlicha ma\u2019lumotli ota-onalar bor, ammo dasturlarni tuzadigan \u201eAvloniy\u201c (Abdulla Avloniy nomidagi Xalq ta\u2019limi xodimlari malakasini oshirish markaziy instituti&nbsp;\u2014 tahr.) hamda ularni imzolaydigan va&nbsp;tasdiqlaydigan XTV,&nbsp;\u2014&nbsp;<strong>bizdan hech kim so\u2018ramaydi<\/strong>\u00bb,&nbsp;\u2014 deya shikoyat qiladi ta\u2019lim olishda qiyinchiligi bo\u2018lgan bolaning onasi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ta\u2019lim sohasi vakillari ko\u2018pincha bolani tarbiyalash va&nbsp;unga ta\u2019lim berish to\u2018g\u2018ridan-to\u2018g\u2018ri oilaga&nbsp;\u2014 ota-onalar\/vasiylar yoki qarindoshlarga bog\u2018liq deb ta\u2019kidlashadi. Amaldorlarning bolalar rivojlanishida ota-onalarning o\u2018rni muhimligini ta\u2019kidlashlariga qaramay, aslida juda kamchilik ularning fikri va&nbsp;ovozini inobatga oladi. Har bir ota-ona o\u2018z farzandining \u00abmutaxassisi\u00bb ekanligini tan olish muhim hamda ular o\u2018quv dasturlarini ishlab chiqishda bevosita jalb etilishi va&nbsp;bolalarining ehtiyojlarini o\u2018rganish bo\u2018yicha birgalikda tadqiqotlar o\u2018tkazishlari kerak.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Xorijiy mamlakatlarda o\u2018zlarining manfaatlarini mustaqil ilgari sura olmaydigan va huquqlarini himoya qila olmaydigan nogironligi bo\u2018lgan bolalarning ota-onalari tashkilotlari faoliyati keng yo\u2018lga qo\u2018yilgan. Masalan, butun Rossiya bo\u2018ylab o\u2018zining hududiy filiallariga ega bo\u2018lgan Butunrossiya nogiron bolalarning ota-onalari tashkiloti (VORDI) mavjud, VORDI ota-onalarni \u00abbolalarining hayot sifatini yaxshilash uchun qonunchilik va&nbsp;amaliy o\u2018zgarishlarni harakatlantiruvchi kuch\u00bb deb hisoblaydi. Afsuski, O\u2018zbekistonda hanuzgacha ushbu yo\u2018nalish va&nbsp;miqyosda faol bo\u2018lgan bu&nbsp;kabi tashkilotlar yo\u2018q.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00abQoloqlik\u00bb emas, balki rivojlanishdagi o\u2018ziga xoslikdir<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Autizm&nbsp;<\/strong>yoki&nbsp;<strong>autistik spektrning buzilishi (AASB)<\/strong>&nbsp;tashqi dunyo bilan aloqa qilishda va&nbsp;ijtimoiylashishda qiyinchiliklarga olib keladigan&nbsp;<strong>inson holati<\/strong>&nbsp;toifasiga kiradi. Buyuk Britaniyada AASBga ta\u2019limdagi qiyinchiliklar (ingl. \u2014&nbsp;learning disability) sifatida munosabatda bo\u2018linadi va ko\u2018pchilik uni \u00abbuzilish\u00bb emas, balki autistik spektr holati deb hisoblaydi. Autizmga diqqat yetishmovchiligi va&nbsp;giperfaollik sindromi (DEGS), tutqanoq, depressiya va&nbsp;boshqa buzilishlar hamrohlik qilishi mumkin. Bundan tashqari, bolalar va&nbsp;kattalarda dislekiya&nbsp;\u2014 o\u2018qish va&nbsp;yozish, ularni tushunishga qiynalish kuzatiladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">AASB odatda bolalikda&nbsp;\u2014 hayotning birinchi besh yilida paydo bo\u2018ladi va&nbsp;odatda o\u2018smirlik hamda katta yoshlarda saqlab qolinadi. Autizmning og\u2018irlik yoki yengillik darajasi bo\u2018yicha turli shakllari mavjud va har bir holat&nbsp;\u2014 noyob. Og\u2018ir shaklida doimiy qo\u2018llab-quvvatlash zarurligi qayd etiladi, ayni vaqtda bunday yordamga muhtoj bo\u2018lmagan AASB mavjud bolalar ham bor. Bunda bolalarning intellektual darajasi farq qilishi mumkin va&nbsp;ularning \u00abaqlan qoloq\u00bb deb atalishi juda noto\u2018g\u2018ri holatdir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">AASBning yengilroq, nutq va&nbsp;intellektual darajasi nisbatan rivojlangan shakllaridan biri&nbsp;<strong>Asperger sindromi<\/strong>&nbsp;deb ataladi. Bu&nbsp;nom 1943 yilda katta yoshli bolalardagi ushbu holatni tavsiflagan avstriyalik olim Gans Asperger sharafiga qo\u2018yilgan. 16 yoshli&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.gazeta.uz\/ru\/2019\/09\/24\/un-climate\/\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">eko-aktivist<\/a>&nbsp;Greta Turnberg, 2010 yilda hayoti badiiy&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.ted.com\/talks\/temple_grandin_the_world_needs_all_kinds_of_minds?language=ru\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">film<\/a>&nbsp;sifatida suratga olingan amerikalik olim va&nbsp;yozuvchi Templ Grandin hamda butun dunyoga mashhur ko\u2018plab iste\u2019dodli rassomlar, bastakorlar, olimlar va&nbsp;siyosatchilar ham xuddi shu&nbsp;sindromga ega bo\u2018lishgan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Jahon sog\u2018liqni saqlash tashkiloti&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.who.int\/ru\/news-room\/fact-sheets\/detail\/autism-spectrum-disorders\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">ma\u2019lumotlariga<\/a>&nbsp;ko\u2018ra, autistik spektr buzilishi holati har 160 bolaning birida uchraydi va&nbsp;AASB bo\u2018lgan bolalar soni geometrik progressiyada o\u2018sib bormoqda. AQSHda bu&nbsp;muammo yetarlicha keng yoritilgan hamda Kasalliklarni nazorat qilish va&nbsp;profilaktika markazining&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.cdc.gov\/ncbddd\/autism\/data.html\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">ma\u2019lumotlari<\/a>&nbsp;shuni ko\u2018rsatadiki, 2008 yilda 125 nafar bolaga bir nafar AASB bo\u2018lgan bola to\u2018g\u2018ri kelgan bo\u2018lsa, 2018 yilda allaqachon 59 boladan biriga autizm tashxisi qo\u2018yilgan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Rossiyada so\u2018nggi besh yil ichida autizmi bor insonlar soni 2014 yilda ro\u2018yxatga olingan 13897 kishidan 2018 yilda 31415 kishiga&nbsp;<a href=\"https:\/\/ria.ru\/20190402\/1552305150.html\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">ko\u2018paydi<\/a>. Afsuski, kam va o\u2018rtacha daromadli mamlakatlarda xabardorlikning past darajada ekani, mutaxassislarning yetishmasligi, diagnostika vositalarining yo\u2018qligi va&nbsp;daromadlarning o\u2018rtacha darajada ekani tufayli autizmning tarqalganligi to\u2018g\u2018risida kamchilik biladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Na&nbsp;statistika, na&nbsp;mutaxassislar<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">O\u2018zbekistonda rivojlanishda o\u2018ziga xosliklari bo\u2018lgan bolalarning turli xil toifalar (AASB, Daun sindromi, DEGS, disleksiya va&nbsp;boshqalar) bo\u2018yicha aniq soni to\u2018g\u2018risidagi rasmiy statistik ma\u2019lumotlar yo\u2018q. Davlat statistika qo\u2018mitasi 2000 yildan beri \u00abjismoniy yoki aqliy rivojlanishida og\u2018ish\u00bb bo\u2018lgan o\u2018quvchi-bolalar soni to\u2018g\u2018risida ba\u2019zi ma\u2019lumotlarni taqdim etib&nbsp;<a href=\"http:\/\/web.stat.uz\/open_data\/ru\/16.2%20General%20educational%20institutions_rus.pdf\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">kelmoqda<\/a>. XTV rasmiy saytida \u00abImkoniyati cheklangan shaxslar uchun\u00bb&nbsp;<a href=\"http:\/\/new.uzedu.uz\/ru\/ogranicennymi-vozmoznostami\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">bo\u2018limi<\/a>&nbsp;mavjud, ammo u&nbsp;yerda bunday o\u2018quvchilar soni to\u2018g\u2018risida ma\u2019lumot yo\u2018q. Faqatgina Sog\u2018liqni saqlash vazirligiga yozma so\u2018rov orqali biz 2013 yildan 2019 yilgacha bo\u2018lgan davrda bolalar serebral sholligi (BSSH) bo\u2018lgan bolalar haqidagi ba\u2019zi ma\u2019lumotlarni olishga muvaffaq bo\u2018ldik xolos.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Autizmi bor bolaning otasi va O\u2018zbekistonda AASBga uchragan bolalar huquqlarini himoya qilish bo\u2018yicha ijtimoiy faol Farhod Ortiqboyevning&nbsp;<a href=\"https:\/\/uzanalytics.com\/jamiyat\/5629\/\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">so\u2018zlariga<\/a>&nbsp;ko\u2018ra, autizmi bor 400 ga yaqin bola Respublika bolalar ijtimoiy moslashuvi markazida (RBIMM) ro\u2018yxatga olingan bo\u2018lib, ularning aksariyati Toshkentda istiqomat qiladi. Biroq shaxsan uning o\u2018zi bunday bolalari bo\u2018lgan 1000 dan ortiqroq oilalarni biladi.<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\">\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00abAslida ular soni ko\u2018proq, ammo ota-onalar ko\u2018pincha&nbsp;<strong>bolalarini yashirishadi<\/strong>. Eng asosiysi, bizda&nbsp;<strong>\u201eautizm\/autistik spektrning buzilishi\u201c tashxisini qo\u2018ya oladigan&nbsp;<\/strong><strong>mutaxassis deyarli yo\u2018q<\/strong>. Bunday mutaxassislarni barmoqlar bilan sanash mumkin! Viloyatlarda esa ota-onalar qayerga murojaat qilishni, qayerda to\u2018g\u2018ri tashxis qo\u2018yilishini va&nbsp;bu&nbsp;bilan qanday ishlash kerakligini bilishmaydi\u00bb,&nbsp;\u2014 deydi Farhod Ortiqboyev.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">O\u2018zbekistonda autistik spektrning buzilishi, disleksiya va&nbsp;boshqa bolalar yoshida rivojlanishning boshqa buzilishlari tashxisida hali ham muayyan qiyinchiliklar mavjud.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ko\u2018p hollarda muammo to\u2018g\u2018risida har tomonlama tushunchaning mavjud emasligi u&nbsp;yoki bu holatdagi klinik ko\u2018rinishlarning noto\u2018g\u2018ri talqin qilinishi va&nbsp;natijada ta\u2019lim olishdagi o\u2018ziga xos qiyinchiliklar ruhiy buzilish sifatida ko\u2018rib chiqilishiga olib keladi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Masalan, disleksiya&nbsp;\u2014 o\u2018qish jarayonidagi qiyinchilik, u&nbsp;ruhiy buzilish emas. Biroq u o\u2018z vaqtida aniqlanmasa, juda qayg\u2018uli oqibatlarga olib kelishi, jumladan, bolada muayyan ruhiy buzilishlarning rivojlanishiga sabab bo\u2018lishi mumkin.<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\">\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00abTo\u2018g\u2018ri tashxis qo\u2018yish va&nbsp;ishonchli&nbsp;<strong>tuzatish-davolash jarayonini tayinlash uchun dezintegrativ buzilish mohiyatini anglab yetish muhim<\/strong>\u00bb,&nbsp;\u2014 deydi AASB va&nbsp;rivojlanishning boshqa o\u2018ziga xosliklari bo\u2018lgan bolalar bilan ishlashga ixtisoslashgan nevrolog, tibbiyot fanlari doktori Anna Proxorova.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Oddiy maktablar tayyor emas<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Avvaliga rivojlanishda o\u2018ziga xosligi bo\u2018lgan bolalarning ko\u2018plab ota-onalar o\u2018z farzandlarini oddiy maktablarga berishga harakat qiladi. Biroq, afsuski,&nbsp;<strong>oddiy sinflarda 35 dan 45 nafargacha o\u2018quvchi bo\u2018ladi<\/strong>. Autizmi bor bolalar dars vaqtida to\u2018satdan o\u2018rnidan turishi, qandaydir tovushlar chiqarishi mumkin va&nbsp;bu&nbsp;boshqa o\u2018quvchilarning diqqatini bo\u2018ladi. Bir qancha vaqtdan keyin esa ota-onalar boshqa ota-onalarning qochirimlari yoki hatto bulling (tahqirlashi) sababli farzandlarini oddiy maktablardan olishga majbur bo\u2018lib qoladi, o\u2018qituvchilar esa bola bilan yakkama-yakka ishlashni tavsiya qilishadi. Oddiy maktablar bu&nbsp;kabi bolalarni qabul qilishga tayyor emas va&nbsp;yagona chora&nbsp;\u2014 ularni ixtisoslashtirilgan maktablarga joylashtirish.<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\">\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00abInklyuziyaga real qarash kerak. Rivojlanishida o\u2018ziga xosligi bo\u2018lgan bola avvalo o\u2018z oilasida sotsium uchun eng boshlang\u2018ich ko\u2018nikmalarni o\u2018zlashtirishi, tarbiyalanishi kerak (nimaning \u00abmumkin\u00bb va&nbsp;nimaning \u00abmumkin emas&raquo;ligini kabi). Masalan, agarda bola qo\u2018llari bilan ovqatlansa, avvalo u&nbsp;ovqatlanish madaniyati bo\u2018yicha tayyorgarlikdan o\u2018tishi, undan keyingina odatiy muhitga qo\u2018shilsa bo\u2018ladi. Shu&nbsp;bilan birga, biz&nbsp;<a href=\"https:\/\/t.me\/DownsideSportUz\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">loyihamizda<\/a>&nbsp;<strong>mental o\u2018ziga xosliklarga ega bolalar oddiy tengdoshlariga qaraganda tezroq rivojlanayotganini kuzatmoqdamiz<\/strong>\u00bb,&nbsp;\u2014 deya o\u2018z fikrlarini o\u2018rtoqlashdi jamoatchilik faoli hamda Daun sindromii bor bolakayning onasi Anisa Shamsutdinova.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Biroq rivojlanishida o\u2018ziga xosliklari bo\u2018lgan bola nogironligi bo\u2018lmagan bolalar bilan muloqot qurishga muayyan shaklda tayyor bo\u2018ladi&nbsp;\u2014 u&nbsp;ixtisoslashtirilgan maktabda o\u2018qish va&nbsp;yozishni o\u2018rganadi (bu qanchalik ko\u2018p vaqt talab qilsa ham), o\u2018z atrofidagi muhit bilan ijtimoiylashishni boshlaydi. Biroq bu&nbsp;paytga kelib oddiy maktabga bo\u2018lgan yo\u2018l uning uchun yopiladi. Boshqacha qilib aytganda, \u00abimkoniyati cheklangan bolalar uchun ixtisoslashgan maktab o\u2018quvchisi\u00bb yorlig\u2018ini olganidan keyin ular odatiy maktablarga qabul qilinmaydi. Buning sababi shundaki, ixtisoslashtirilgan maktablar dasturi sezilarli darajada soddalashtirilgan va&nbsp;oddiy maktablarning talablariga javob bermaydi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Agarda ota-ona xususiy maktabga murojaat qiladigan bo\u2018lsa, u&nbsp;ayrim majburiyatlarni zimmasiga olishi va o\u2018qishda qiyinchiligi bo\u2018lgan bolani qabul qilishga rozi bo\u2018lishi mumkin. Biroq, afsuski, rivojlanishda o\u2018ziga xosligi bo\u2018lgan bolalarni aksariyat hollarda ota-onalardan biri tarbiyalaydi, ular moddiy jihatdan xarajatlarni qoplash va&nbsp;farzandlarini xususiy maktabda o\u2018qitish imkoniyatiga ega bo\u2018lmaydilar.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">2019 yil 1 martda&nbsp;<strong>tug\u2018ilishdan nogironligi bo\u2018lgan bolalari bor onalar uchun ijtimoiy nafaqalar berila boshlandi<\/strong>.&nbsp;<a href=\"https:\/\/uznews.uz\/ru\/article\/13240\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">Biroq<\/a>&nbsp;ushbu nafaqani olish uchun onalar avvaliga pensiya yoshiga (55 yosh) yetgan bo\u2018lishi, ish&nbsp;stajiga ega bo\u2018lmasligi va&nbsp;farzandi to\u2018g\u2018ma nogironlikka ega bo\u2018lishi lozim.&nbsp;<strong>Aslida esa davlatning moddiy qo\u2018llab-quvvatlashi ota-ona nafaqaga chiqqanidan keyin emas, balki bolalar rivojlanishining dastlabki bosqichlarida zarur<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Yana bir muammo&nbsp;\u2014 odatiy maktablar sharoitida ta\u2019lim olishda qiynalayotgan o\u2018quvchilarni individual qo\u2018llab-quvvatlaydigan&nbsp;<strong>tyutorlarning&nbsp;<\/strong>(inglizcha tutor&nbsp;\u2014 \u00abpedagog-murabbiy\u00bb) yetishmasligi. Ota-onalar bu&nbsp;muammoni o\u2018z moddiy imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda hal qilishga majbur. Hozirgi vaqtda rivojlanishda o\u2018ziga xosliklari bo\u2018lgan bolalar bilan ishlash tajribasiga ega defektologlar yoki psixologlar bu&nbsp;vazifani tijorat asosida amalga oshirmoqdalar.<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\">\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00abTyutorlik lavozimi xodimlar shtat jadvaliga kiritilishi hamda ushbu lavozimga qabul qilinadigan mutaxassis rivojlanishda o\u2018ziga xoslikka ega bolalar bilan ishlash va&nbsp;ularning muvaffaqiyatli integratsiyasi uchun sharoitlarni yaratish borasida ma\u2019lumotga ega bo\u2018lishi zarur.&nbsp;<strong>Ideal holatda tyutorlar pedagogika oliy ta\u2019lim muassasalarida tayyorlanishi kerak<\/strong>, ammo bizda bu haqda gap-so\u2018z ham bo\u2018lgani yo\u2018q. Hozircha faqat Oliy ta\u2019lim vazirligi bilan fan o\u2018qituvchilari uchun inklyuziv ta\u2019lim bo\u2018yicha 24 soatlik dasturni joriy etish to\u2018g\u2018risida muzokaralar olib bordik, biroq bilishimcha bu&nbsp;dastur joriy etilgani yo\u2018q\u00bb,&nbsp;\u2014 deydi o\u2018zbekistonda tavallud topgan, hozirda Yangi Zelandiyaning Vaykato universiteti inklyuziv ta\u2019lim sohasida tadqiqot olib borayotgan Galina Nam.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Afsuski, tyutor lavozimi umumiy maktablarni qo\u2018ying, hattoki umumta\u2019lim jarayoniga rivojlanishda o\u2018ziga xosligi bo\u2018lgan bolalar kiritilgan&nbsp;<a href=\"http:\/\/inclusive-education.uz\/pilot-schools\/index.htm\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">tajriba<\/a>&nbsp;maktablarimizda ham ko\u2018zda tutilmagan. Galina Namning so\u2018zlariga ko\u2018ra, tyutor vazifasini odatda bolaning ota-onasi bajaradi, bu&nbsp;esa, so\u2018zsiz, ularning shusiz ham qiyin bo\u2018lgan hayotiga yanada murakkablashtiradi. Ota-onalar uchun qiyinchilik shundan iboratki, birinchidan ular juda charchashgan. Ikkinchidan, ular nafaqat farzandiga darslarni o\u2018zlashtirishga yordam beradilar, balki uni qolgan sinfdoshlaridan ham himoya qiladilar. Ayrim hollarda volontyor yoki amaliyotchi tyutor sifatida ish&nbsp;olib boradi. Bunday amaliyot Samarqandda joriy etildi, u&nbsp;yerda volontyorlar tyutorlikka taklif qilindi, Urganchda esa pedagogika OTMlari talabalari amaliyot o\u2018tash davrida tyutorlik bilan shug\u2018ullanishdi.<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\">\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00abBuni vaqtinchalik qaror sifatida ko\u2018rish mumkin, biroq mening nazarimda, ushbu holatlarning hech birini&nbsp;<strong>ta\u2019lim olishga qiynaluvchi o\u2018quvchilarni samarali va&nbsp;barqaror individual qo\u2018llab-quvvatlash sifatida ayta olmaymiz<\/strong>\u00bb,&nbsp;\u2014 deya xulosa chiqaradi Galina Nam.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Najot&nbsp;\u2014 chet eldami?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Oddiy maktablarga kirish imkoniyati cheklangani sababli ta\u2019lim olishda qiyinchiligi bo\u2018lgan bolalarning ota-onalari farzandlarini ixtisoslashtirilgan maktabda o\u2018qitmaslikka qaror qilmoqda. Chunki salat to\u2018g\u2018rash va&nbsp;boshqa \u00abhayotiy ko\u2018nikmalar\u00bbni uyda ham o\u2018rgatish mumkin. Aksariyat ota-onalar uchun bolaning ixtisoslashgan maktabda qolishi vaqtni behuda sarflashdan boshqa narsa emas&nbsp;\u2014 bu&nbsp;faqatgina maktablarning tahsil olayotgan \u00abaqli zaif\u00bb bolalar soni hamda maktabda ularga davlat tomonidan qanday yordam ko\u2018rsatilayotgani haqidagi hisobotlari uchun yaraydi xolos.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Va&nbsp;oxir-oqibat bolalarga kelajakda yuksalish&nbsp;\u2014 o\u2018qishni davom ettirish va&nbsp;munosib ishlarda ishlashga yordam bermaydigan sertifikat nimaga kerak? Rivojlanishda o\u2018ziga xoslikka ega bolalarning ota-onalari oldida, afsuski, bir yo\u2018l qolmoqda&nbsp;\u2014 farzandini \u00abaqli zaif\u00bb deya odamlar oldida \u00abyerga urmasliklari\u00bb uchun uni chet elga olib chiqib ketish.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Albatta, hamma ota-onalar ham bunga erisha olmaydilar va&nbsp;maxsus maktablardagi mavjud o\u2018quv rejalariga rozi bo\u2018lishga majbur qolmoqda. Biroq hatto boshqa mamlakatlarda, shu&nbsp;jumladan rivojlangan mamlakatlarda ham jamiyat rivojlanishda o\u2018ziga xoslikka ega bo\u2018lgan bolalarni umumiy ta\u2019lim jarayoniga qo\u2018shishga hali tayyor emas.<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\">\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00ab2017 yilning bahorida farzandim ko\u2018proq e\u2019tibor talab qilishi sababidangina hujjatlarimizni maktabga qabul qilishni xohlamadilar. \u04b2<strong>\u043e\u0437\u0438\u0440 esa psixolog, logoped shtatlari ochilgan, bunga qo\u2018shimcha ravishda parallel sinfda salomatligi bo\u2018yicha imkoniyati cheklangan bola o\u2018qimoqda, unga alohida tyutor ham ajratiladi<\/strong>! Ma\u2019muriyati yetarlicha konservativ bo\u2018lgan maktabimiz misolida ikki yil ichida shunday o\u2018zgarishlar ro\u2018y berdi!\u00bb&nbsp;\u2014 deydi asli o\u2018zbekistonlik, hozirda Rossiyada istiqomat qiluvchi DEGS va&nbsp;Asperger sindromi bor bolaning onasi.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">O\u2018g\u2018li qatnashni boshlagan Moskva viloyatidagi oddiy maktabda ular boshqa ota-onalarning qarshiligiga, bullingiga duch kelishdi. Maktabda bunday bolaning o\u2018qishini xohlamagan ota-onalar ularni jamiyatdan uzoqlashtirishga harakat qilishdi. Biroq uning o\u2018g\u2018li hozirda umumta\u2019lim maktabining 30 nafar oddiy o\u2018quvchilar ta\u2019lim olayotgan sinfida o\u2018qimoqda. Onasining so\u2018zlariga ko\u2018ra, qonunchilikni puxta o\u2018rganib chiqqani hamda maktab ma\u2019muriyatini majburlagani ortidan bunga erishdi. Natijada uning o\u2018g\u2018liga psixolog, logoped-defektolog ishtirokidagi korreksion mashg\u2018ulotlar tayinlandi, tyutor uchun davlat tomonidan moddiy yordam ajratildi.<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\">\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00abMen bu&nbsp;yerda, Moskva viloyatidagi autistik spektr buzilishining turli darajasidagi va&nbsp;boshqa turdagi nogironligi (BSSH) bo\u2018lgan bolalarning ota-onalari bilan yaqin aloqalar o\u2018rnatganman. Ko\u2018rib turibmanki, bu&nbsp;yerda ham&nbsp;<strong>jamiyat katta bosim ostida o\u2018zgarmoqda<\/strong>, va&nbsp;shu&nbsp;bilan birga, bir ozgina farq qiluvchi odamlarga tikilib qaraydiganlar ham bor\u00bb,&nbsp;\u2014 deydi farzandi Moskva viloyatidagi inklyuziv maktabga qatnashni boshlagan onalardan biri.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>To\u2018siqlardan&nbsp;\u2014 inklyuziyaga<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bizning maqsadimiz, bu&nbsp;\u2014 tayanch-harakat apparati, eshitish, va ko\u2018rish nuqsonlari bo\u2018lgan yoki rivojlanishda o\u2018ziga xosligi bo\u2018lgan barcha uchun inklyuziv jamiyat barpo etish va&nbsp;inklyuziv ta\u2019limni rivojlantirishdan iborat. Mazkur maqsadga erishish uchun nogironligi va&nbsp;rivojlanishda o\u2018ziga xosligi bo\u2018lgan bolalar imkoniyatlari haqidagi qotib qolgan tushunchalarni (stereotiplarni) parchalash hamda jamiyatdagi mavjud to\u2018siqlarni buzib tashlash lozim.<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\">\n<p class=\"wp-block-paragraph\">O\u2018zbekiston 2009 yilda imzolagan va haligacha ratifikatsiya qilmagan BMTning \u00abNogironlar huquqlari to\u2018g\u2018risida&raquo;gi&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.un.org\/ru\/documents\/decl_conv\/conventions\/disability.shtml\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">konvensiyasining<\/a>&nbsp;24-moddasida \u00abIshtirok etuvchi davlatlar nogironlarning ta\u2019lim olish huquqini tan oladilar. Ushbu huquqni kamsitishsiz va&nbsp;teng imkoniyatlar asosida amalga oshirish uchun&nbsp;<strong>ishtirokchi davlatlar barcha darajalarda va&nbsp;butun hayoti davomidagi inklyuziv ta\u2019limni ta\u2019minlaydilar<\/strong>\u00bb, deb yozilgan. Nogironligi bo\u2018lgan bolalarni nogironligi sababli umumiy ta\u2019lim tizimidan chiqarib bo\u2018lmaydi va&nbsp;ularning individual ehtiyojlarini hisobga olgan holda oqilona sharoitlar bilan ta\u2019minlanishi kerak.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">O\u2018ziga xos ta\u2019lim ehtiyojlariga ega bo\u2018lgan bolalar ko\u2018p hollarda aksariyat insonlardagi stereotip va&nbsp;noto\u2018g\u2018ri qarashlar, ta\u2019lim olishi qiyin bo\u2018lgan bolalarni yaxshi bilmaslik, ularning real imkoniyatlari va&nbsp;kuchli tomonlarini inkor qilish kabi holatlar sababli ta\u2019lim olmay qolishlarini e\u2019tirof etadilar. Ularning ota-onalari o\u2018z farzandlarining sifatli va&nbsp;inklyuziv ta\u2019lim olish huquqini qanday himoya qilishni bilmaydilar. Ayniqsa, mutasaddi vazirlik va&nbsp;tashkilotlar amaldorlari tomonidan noto\u2018g\u2018ri munosabat mavjud bo\u2018lgan bir vaqtda ta\u2019lim va&nbsp;ijtimoiy himoya tizimlari qarshisida qo\u2018rquv his etadilar.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mansabdor shaxslarning noto\u2018g\u2018ri munosabati ota-onalarning ta\u2019lim olishi qiyin bo\u2018lgan farzandlarining imkoniyatlariga bo\u2018lgan ishonchini o\u2018ldiradi. Ta\u2019lim sohasi xodimlari hurmat ko\u2018rsatishi, ijobiy kayfiyatda bo\u2018lishi va har bir bolaning imkoniyatlariga ishonishlari hamda ularning kuchli va&nbsp;zaif tomonlariga bir xilda baho berishlari kerak.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Qarorlar qabul qilish hamda tegishli qonunchilik va&nbsp;ta\u2019lim dasturlarini ishlab chiqish jarayonida, albatta, ota-onalar ham ishtirok etishi lozim. Shundan kelib chiqqan holda, XTVning 2019 yil 1 dekabrda qabul qilinishi&nbsp;<a href=\"http:\/\/lex.uz\/docs\/4312783#4314994\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">kutilayotgan<\/a>&nbsp;inklyuziv ta\u2019lim bo\u2018yicha idoraviy hujjati nogironligi bo\u2018lgan bolalarning ota-onalari bilan birgalikda ishlab chiqilishi zarur, ular ishtirokisiz emas.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ta\u2019lim dasturlari va&nbsp;jarayonida jismoniy holati yoki rivojlanishdagi o\u2018ziga xosliklardan qat\u2019i nazar, har bir o\u2018quvchining individual ehtiyojlari hisobga olinishi lozim. Biz bolalarni nogironlik alomatlari bo\u2018yicha kamsitishimiz emas, balki ularga olishlari mumkin bo\u2018lgan har narsani berishimiz kerak. Ta\u2019lim dasturini rivojlantirib, qamrovini oshirishni xohlar ekanmiz,&nbsp;<strong>\u00abbitta dastur barcha uchun\u00bb tamoyilining allaqachon eskirgani<\/strong>&nbsp;va&nbsp;bugungi kun talablariga javob bermasligini tan olishimiz zarur. Buning uchun bolaning o\u2018ziga xosliklaridan kelib chiqqan holda individual ta\u2019lim dasturini shakllantirish lozim.<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\">\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00ab<strong>Inklyuziya ta\u2019lim to\u2018g\u2018risidagi asosiy qonunda maktabgacha ta\u2019limdan boshlab barcha huquqlar mustahkamlangan bo\u2018lsagina rivojlanishi mumkin<\/strong>. Aks holda barcha qonunosti hujjatlari \u201esandiqda chang bosib yotaveradi\u201c. Ota-onalar o\u2018z farzandlarining qiziqishidan kelib chiqqan holda ularni ixtisoslashgan va&nbsp;umumta\u2019lim maktablarida o\u2018qishlarini tanlash hamda umumta\u2019lim maktablarida qonuniy huquqlari bo\u2018lgan maxsus sharoitlar yaratilishini talab qilish imkoniyatiga ega bo\u2018lsalar, o\u2018shandagina haqiqatdan ham yaxshi tomonga o\u2018zgarishlar boshlanadi!\u00bb&nbsp;\u2014 deydi \u00abBuyuk kelajak\u00bb eksperti Odila Atabayeva.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">2030 yilgacha O\u2018zbekiston xalq ta\u2019limi tizmini rivojlantirish&nbsp;<a href=\"http:\/\/lex.uz\/docs\/4312783\" rel=\"noreferrer noopener\" target=\"_blank\">konsepsiyasida<\/a>&nbsp;<strong>inklyuziv ta\u2019lim dasturlari yetarlicha rivojlanmagani hamda moslashtirilgan umumta\u2019lim dasturlarini ishlab chiqish, OTM dasturlarida inklyuziv ta\u2019lim bo\u2018yicha o\u2018qituvchilarni maxsus tayyorlash zarurligi qayd etilgan<\/strong>. Shu&nbsp;munosabat bilan kadrlar taqchilligini hal qilish va&nbsp;inklyuziv ta\u2019limning ajralmas qismi bo\u2018lgan tyutor lavozimini rasman joriy etish maqsadga muvofiq.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Maqolada bildirilgan fikrlar tahririyat nuqtai nazarini aks ettirmasligi mumkin.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.gazeta.uz\/authors\/dyusupov\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">Dilmurod Yusupov<\/a>\u00a0\u2014 Sasseks universiteti (Buyuk Britaniya) Taraqqiyot tadqiqotlari instituti doktoranti.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Maqola Gazeta.uz da 2019-yil 23-oktyabr <a href=\"https:\/\/www.gazeta.uz\/oz\/2019\/10\/23\/inclusive-education\/\">chop etilgan<\/a>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Inklyuziv ta\u2019lim nima sababdan amaldorlar tilida yangraydigan urfdagi ta\u2019rif sifatida qolib ketmoqda? Dilmurod Yusupov farzandlari&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":786,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[72,74],"tags":[190,122,149],"class_list":["post-787","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-mutaxassis","category-oavda-maqola","tag-aqliy-nogironlik","tag-inklyuziv-maktablar","tag-inklyuziv-talim"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v28.8 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>\u00abFarzandlarimiz \u201eaqlan zaif\u201c emas, balki noyob bolalardir!\u00bb - Dilmurad Yusupov<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/mutaxassis\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"uz_UZ\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"\u00abFarzandlarimiz \u201eaqlan zaif\u201c emas, balki noyob bolalardir!\u00bb - Dilmurad Yusupov\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Inklyuziv ta\u2019lim nima sababdan amaldorlar tilida yangraydigan urfdagi ta\u2019rif sifatida qolib ketmoqda? Dilmurod Yusupov farzandlari...\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/mutaxassis\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Dilmurad Yusupov\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"http:\/\/www.facebook.com\/dilmurad.yusupov\" \/>\n<meta property=\"article:author\" content=\"http:\/\/www.facebook.com\/dilmurad.yusupov\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2019-10-14T21:30:00+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2024-03-09T21:34:49+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/dilmurad.me\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/vee96u15708045045549_l.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"900\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"600\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"dilmurad_admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@d_yusupov\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@d_yusupov\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"dilmurad_admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"19 daqiqa\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/uz\\\/mutaxassis\\\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/uz\\\/mutaxassis\\\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"dilmurad_admin\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/ebb9f9ba86b5b5cbbc6b112fdc125a16\"},\"headline\":\"\u00abFarzandlarimiz \u201eaqlan zaif\u201c emas, balki noyob bolalardir!\u00bb\",\"datePublished\":\"2019-10-14T21:30:00+00:00\",\"dateModified\":\"2024-03-09T21:34:49+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/uz\\\/mutaxassis\\\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\\\/\"},\"wordCount\":3826,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/ebb9f9ba86b5b5cbbc6b112fdc125a16\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/uz\\\/mutaxassis\\\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/10\\\/vee96u15708045045549_l.jpg\",\"keywords\":[\"aqliy nogironlik\",\"inklyuziv maktablar\",\"inklyuziv ta\u2019lim\"],\"articleSection\":[\"Mutaxassis\",\"OAVda maqola\"],\"inLanguage\":\"uz-UZ\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/uz\\\/mutaxassis\\\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\\\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/uz\\\/mutaxassis\\\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/uz\\\/mutaxassis\\\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\\\/\",\"name\":\"\u00abFarzandlarimiz \u201eaqlan zaif\u201c emas, balki noyob bolalardir!\u00bb - Dilmurad Yusupov\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/uz\\\/mutaxassis\\\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/uz\\\/mutaxassis\\\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/10\\\/vee96u15708045045549_l.jpg\",\"datePublished\":\"2019-10-14T21:30:00+00:00\",\"dateModified\":\"2024-03-09T21:34:49+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/uz\\\/mutaxassis\\\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"uz-UZ\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/uz\\\/mutaxassis\\\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"uz-UZ\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/uz\\\/mutaxassis\\\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/10\\\/vee96u15708045045549_l.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/10\\\/vee96u15708045045549_l.jpg\",\"width\":900,\"height\":600},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/uz\\\/mutaxassis\\\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/uz\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"\u00abFarzandlarimiz \u201eaqlan zaif\u201c emas, balki noyob bolalardir!\u00bb\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/\",\"name\":\"Dilmurad Yusupov\",\"description\":\"Activist researcher advocating for disability inclusive development in Uzbekistan.\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/ebb9f9ba86b5b5cbbc6b112fdc125a16\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"uz-UZ\"},{\"@type\":[\"Person\",\"Organization\"],\"@id\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/ebb9f9ba86b5b5cbbc6b112fdc125a16\",\"name\":\"dilmurad_admin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"uz-UZ\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/02\\\/dilmuradme.png\",\"url\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/02\\\/dilmuradme.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/02\\\/dilmuradme.png\",\"width\":512,\"height\":512,\"caption\":\"dilmurad_admin\"},\"logo\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/02\\\/dilmuradme.png\"},\"description\":\"Activist researcher advocating for disability inclusion in Uzbekistan, disability and development consultant\",\"sameAs\":[\"http:\\\/\\\/dilmurad.me\",\"http:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/dilmurad.yusupov\",\"https:\\\/\\\/www.instagram.com\\\/dilmurad.me\\\/\",\"http:\\\/\\\/www.linkedin.com\\\/in\\\/dilmuradyusupov\",\"https:\\\/\\\/x.com\\\/d_yusupov\",\"https:\\\/\\\/www.youtube.com\\\/@dilmurad_me\"],\"url\":\"https:\\\/\\\/dilmurad.me\\\/uz\\\/author\\\/dilmurad_admin\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"\u00abFarzandlarimiz \u201eaqlan zaif\u201c emas, balki noyob bolalardir!\u00bb - Dilmurad Yusupov","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/mutaxassis\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\/","og_locale":"uz_UZ","og_type":"article","og_title":"\u00abFarzandlarimiz \u201eaqlan zaif\u201c emas, balki noyob bolalardir!\u00bb - Dilmurad Yusupov","og_description":"Inklyuziv ta\u2019lim nima sababdan amaldorlar tilida yangraydigan urfdagi ta\u2019rif sifatida qolib ketmoqda? Dilmurod Yusupov farzandlari...","og_url":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/mutaxassis\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\/","og_site_name":"Dilmurad Yusupov","article_publisher":"http:\/\/www.facebook.com\/dilmurad.yusupov","article_author":"http:\/\/www.facebook.com\/dilmurad.yusupov","article_published_time":"2019-10-14T21:30:00+00:00","article_modified_time":"2024-03-09T21:34:49+00:00","og_image":[{"width":900,"height":600,"url":"https:\/\/dilmurad.me\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/vee96u15708045045549_l.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"dilmurad_admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@d_yusupov","twitter_site":"@d_yusupov","twitter_misc":{"Written by":"dilmurad_admin","Est. reading time":"19 daqiqa"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/mutaxassis\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/mutaxassis\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\/"},"author":{"name":"dilmurad_admin","@id":"https:\/\/dilmurad.me\/#\/schema\/person\/ebb9f9ba86b5b5cbbc6b112fdc125a16"},"headline":"\u00abFarzandlarimiz \u201eaqlan zaif\u201c emas, balki noyob bolalardir!\u00bb","datePublished":"2019-10-14T21:30:00+00:00","dateModified":"2024-03-09T21:34:49+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/mutaxassis\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\/"},"wordCount":3826,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/dilmurad.me\/#\/schema\/person\/ebb9f9ba86b5b5cbbc6b112fdc125a16"},"image":{"@id":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/mutaxassis\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/dilmurad.me\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/vee96u15708045045549_l.jpg","keywords":["aqliy nogironlik","inklyuziv maktablar","inklyuziv ta\u2019lim"],"articleSection":["Mutaxassis","OAVda maqola"],"inLanguage":"uz-UZ","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/dilmurad.me\/uz\/mutaxassis\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/mutaxassis\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\/","url":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/mutaxassis\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\/","name":"\u00abFarzandlarimiz \u201eaqlan zaif\u201c emas, balki noyob bolalardir!\u00bb - Dilmurad Yusupov","isPartOf":{"@id":"https:\/\/dilmurad.me\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/mutaxassis\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/mutaxassis\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/dilmurad.me\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/vee96u15708045045549_l.jpg","datePublished":"2019-10-14T21:30:00+00:00","dateModified":"2024-03-09T21:34:49+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/mutaxassis\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\/#breadcrumb"},"inLanguage":"uz-UZ","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/dilmurad.me\/uz\/mutaxassis\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"uz-UZ","@id":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/mutaxassis\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\/#primaryimage","url":"https:\/\/dilmurad.me\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/vee96u15708045045549_l.jpg","contentUrl":"https:\/\/dilmurad.me\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/vee96u15708045045549_l.jpg","width":900,"height":600},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/mutaxassis\/farzandlarimiz-aqlan-zaif-emas-balki-noyob-bolalardir\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"\u00abFarzandlarimiz \u201eaqlan zaif\u201c emas, balki noyob bolalardir!\u00bb"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/dilmurad.me\/#website","url":"https:\/\/dilmurad.me\/","name":"Dilmurad Yusupov","description":"Activist researcher advocating for disability inclusive development in Uzbekistan.","publisher":{"@id":"https:\/\/dilmurad.me\/#\/schema\/person\/ebb9f9ba86b5b5cbbc6b112fdc125a16"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/dilmurad.me\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"uz-UZ"},{"@type":["Person","Organization"],"@id":"https:\/\/dilmurad.me\/#\/schema\/person\/ebb9f9ba86b5b5cbbc6b112fdc125a16","name":"dilmurad_admin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"uz-UZ","@id":"https:\/\/dilmurad.me\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/dilmuradme.png","url":"https:\/\/dilmurad.me\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/dilmuradme.png","contentUrl":"https:\/\/dilmurad.me\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/dilmuradme.png","width":512,"height":512,"caption":"dilmurad_admin"},"logo":{"@id":"https:\/\/dilmurad.me\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/dilmuradme.png"},"description":"Activist researcher advocating for disability inclusion in Uzbekistan, disability and development consultant","sameAs":["http:\/\/dilmurad.me","http:\/\/www.facebook.com\/dilmurad.yusupov","https:\/\/www.instagram.com\/dilmurad.me\/","http:\/\/www.linkedin.com\/in\/dilmuradyusupov","https:\/\/x.com\/d_yusupov","https:\/\/www.youtube.com\/@dilmurad_me"],"url":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/author\/dilmurad_admin\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/787","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=787"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/787\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":788,"href":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/787\/revisions\/788"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/media\/786"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=787"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=787"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilmurad.me\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=787"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}